حتما هنگام خرید یک گوشی موبایل جدید یا یک رایانه‌ی شخصی یا هر وسیله‌ی دیگری که در آن از باتری استفاده می‌شود، شنیده‌اید که فروشنده می‌گوید:

«لطفا هر از چندگاهی باتری خود را تا انتها دشارژ کنید تا کاملاً تخلیه شود و سپس آنرا شارژ کامل کنید»

در این مطلب می‌خواهیم در مورد صحت و سقم این موضوع صحبت کنیم. کوتاه سخن آنکه این دستورالعمل از سالهای ابتدایی که گوشی‌های موبایل تازه اختراع شده بودند، نشأت گرفته است. در سال‌های ابتدایی اختراع گوشی‌های موبایل، باتری‌های به کار رفته اغلب بر پایه‌ی نیکل بودند. یعنی یا نیکل-کادمیوم (Ni-Cd) یا نیکل-متال‌هایدراید (Ni-MH). اما باتری‌های کنونی در اکثر موارد جزو باتری‌های لیتیومی هستند که دستور فوق برای آنها کاربردی نیست. برای درک بهتر موضوع بد نیست که پایه‌ی علمی آن شناخته شود.

در باتری‌ها اثری وجود دارد به نام اثر حافظه که ترجمه‌ی Memory Effect است. اثر حافظه پدیده‌ای است که اولین بار در باتری‌های نیکل-کادمیومِ قابل شارژ در دهه‌ی 70 و 80 میلادی مشاهده شد. در این باتری‌ها، چنانچه قبل از آنکه یک باتری به طور کامل دشارژ شده باشد، تحت شارژ قرار گیرد، و این فرآیند  تکرار شود، آن بخش از مواد فعال باتری که شارژ یا دشارژ نشده، تغییر ساختار کریستالی داده و دانه‌بندی‌های آن تغییر خواهد کرد.
این پدیده بیشتر در مورد الکترود کادمیوم برقرار است. دانه‌های فعال الکترود کادمیوم در حدود 1 میکرومتر هستند و چنانچه برخی از آنها در واکنش‌های الکتروشیمیایی قرار نگیرند، دانه‌های آنها رشد کرده و ممکن است به ابعاد 50
تا 100 میکرومتر هم برسند. این دانه‌های درشت، از لحاظ الکتروشیمیایی پایدار بوده و دیگر در واکنش‌های الکتروشیمیایی شرکت نمی‌کنند. لذا به میزانی که مواد فعال تغییر ساختار کریستالی داده، از ظرفیت باتری کاسته خواهد شد. کریستال‌های درشت علاوه بر آنکه در واکنش‌های الکتروشیمیایی شرکت نمی‌کنند و از ظرفیت باتری می‌کاهند، از لحاظ شکل ظاهری دارای لبه‌های تیز و خشن هستند. با رشد دانه‌ها و به علت داشتن لبه‌های ناهموار، این احتمال وجود دارد که سپراتور را سوراخ کرده و به اتصال کوتاه داخلی هم بیانجامد.

شکل ۱: چگونگی شکل‌گیری اثر حافظه

پس با توجه به مطالب ذکر شده نتیجه میگیریم چنانچه باتری به صورت جزئی شارژ و دشارژ شود، میزان انرژی تولیدی خود را به حافظه سپرده و از آن بیشترظرفیت نخواهد داد. این پدیده به نام‌های «اثر باتری (Battery Effect)» یا «حافظه‌ی باتری (Battery Memory)» نیز شناخته می‌شوند. وجود چنین پدیده‌ای در باتری‌ها باعث می‌شود ظرفیت باتری در طول زمان کاهش پیدا کند. توصیف این حالت در شکل ۱ نشان داده شده‌است.

اگرچه این پدیده در ابتدا در باتری‌های نیکل-کادمیوم مشاهده شد، اما بعدها در باتری‌های نیکل-متال‌هایدراید (Ni-MH) نیز بروز کرد. اگرچه در ابتدا ادعا این بود که باتری‌های نیکل-متال‌هایدراید اثر حافظه ندارند، اما تجربیات نشان داد که این دسته از باتری‌ها هم دارای اثر حافظه هستند اما درصد آن از باتری نیکل-کادمیوم کمتر است. باتری‌های سرب-اسید (Lead Acid) و لیتیومی (Lithium Battery) دارای اثر حافظه‌ی بسیار کمی هستند. این بدان معنی است که ظرفیت آنها در طول سیکل‌های متوالی شارژ و دشارژ، با مکانیزم فوق دستخوش تغییر نخواهد شد. شایان ذکر است که هر باتری در نهایت یک طول عمر سیکلی دارد و با گذشت زمان عمر باتری به پایان می‌رسد. این موضوع نباید با اثر حافظه اشتباه گرفته شود.

جمع‌بندی موضوع به این صورت است که این چنانچه باتری موجود در وسیله‌ی شما از نوع باتری‌های نیکلی باشد، باید به دستورالعمل بیان شده دقت نمود و اجرا کرد. اما چنانچه باتری وسیله‌ی شما بر پایه‌ی لیتیوم باشد، نیازی به رعایت این دستور نیست.

 

اطلاعات بیشتر را می‌توان در سایت ویکی‌پدیا و همچنین سایت‌های دیگر نظیر زد-باتری پیگیری کرد.